15:11 msk, 23 Октябрь 2018

Марказий Осиё янгиликлари

Европа Иттифоқи Ўзбекистонга энергетика эвазига дўстлик таклиф қилиши мумкин

25.10.2006 16:10 msk

Фирдавсий, ўз мух.

Жители Андижана на центральной площади города. 13 мая 2005 года. Фото AP
Андижон аҳолиси шаҳарнинг марказий майдонида. 13 май 2005 йил. AP фотоси
“Россиянинг энергетика жабҳасида [Европа мамлакатларига ўтказаётган] босими жиддий саросимага сабаб бўлаяпти. Европа Иттифоқи энергиянинг бошқа манбаларини ишлаб чиқишга ҳамда нефть ва газ етказиб беришнинг айланма йўналишларини топишга уринаяпти. Мен буни мутлақо тўғри, деб биламан. Акс ҳолда, юз йилда бир марта қилинажак хато содир этилади. Бу мудҳиш хато бўлиши мумкин”, - дея билдирди Чехия бош вазири Мирек Тополанек Европа Иттифоқи мамлакатларининг 2006 йил 23-24 октябрь кунлари Прагада бўлиб ўтган энергетик форумида.

Чехия бош вазирига кўра, Россия энергетика маҳсулотлари етказиб беришдан геосиёсий ўйинларда восита ўлароқ фойдаланишга ҳаракат қилмоқда.

Чехия бош вазирининг баёноти Европа Иттифоқи сиёсатини диққат билан кузатаётган таҳлилчилар учун моҳиятан янгилик эмас. Европа Иттифоқи энергетика жабҳасида Россиядан қисман бўлса-да, қарамликдан қутулиш учун охирги йиллар мобайнида Европа Иттифоқини кўпроқ энергетик заҳираларни етказиб беришнинг янги манбаи сифатида қизиқтираётган Кавказорти ва Марказий Осиёга ўз таъсирини ёйиш масаласини диққат билан ўрганаяпти. Марказий Осиё энергетик заҳираларига йўл эса минтақада улкан таъсирга эга бўлган Ўзбекистон орқали ўтади, чунки Тожикистон ва Қирғизистон газ ва нефть етказиб бериш соҳасида бу мамлакатга жиддий қарамдирлар. Айрим таҳлилчилар расмий Тошкент Туркманистонга нисбатан ҳам чексиз таъсирга эга, деб ҳисоблайдилар.

Шунга кўра, экспертлар ЕИ Ўзбекистонга қўйилган жазо чораларини қайта кўриб чиқишини башорат қилмоқдалар.

Эслатиб ўтамиз, 2005 йилдаги Андижон воқеаларидан кейин Европа Иттифоқи Ўзбекистон билан ҳарбий ва савдо-сотиқ соҳасида ҳамкорликка чеклов жорий этганди ҳамда бу мамлакат ҳукуматининг ўн икки юқори лавозимли аъзосига Европага киришни таъқиқлаб қўйганди. Европа Иттифоқининг Марказий Осиё бўйича комиссияси раҳбари Хьюго Мингарелли санкция масаласи 2006 йилнинг ноябрь ойида ЕИ раҳбариятининг Ўзбекистондан келадиган расмий делегация билан учрашуви чоғида муҳокама қилинажагини билдирган.

МДҲ мамлакатлари институтининг Ўрта Осиё ва Қозоғистон бўлими мудири Андрей Грозиннинг фикрича, бу учрашувда ЕИ Ўзбекистонга нисбатан ўз сиёсатини мутлақо ўзгартириши мумкин.

- Европа Иттифоқи ҳақиқатан ҳам кўпвекторли диверсифицион энергетик сиёсат қуришдан манфаатдор. У тақдирда Ўзбекистон муҳтамал йирик транспорт лойиҳаларини амалга оширишда Марказий Осиёда асосий позицияларни тутган давлат ўлароқ ЕИнинг асосий ҳамкорига айланиши мумкин, - деб ҳисоблайди Андрей Грозин. – Ўзбекистон ёрдамисиз транскаспий газ қувурлари лойиҳаларни амалга ошириш ҳам, Туркманистондан энергия заҳираларини етказиб бериш ҳам қийин бўлади.

Бу орада, Европа Иттифоқи Ўзбекистонга нисбатан ўз сиёсатини ўзгартириши ва Ислом Каримов режими билан дўстона муносабатлар қура бошлашидан ўзбек мухолифатчилари хавотирга тушганлар.

Айни пайтда Парижда истиқомат қилаётган ўзбекистонлик диссидент ва ҳуқуқ ҳимоячиси Толиб Ёқубов ушбу масала муҳокама этилган Франция ташқи ишлар вазирлигида қабул қилинган. Толиб Ёқубов ҳуқуқ ҳимоячилари гуруҳи Ўзбекистонга нисбатан жазо чораларини давом эттиришини ёқлабгина қолмасдан, Европа Иттифоқига бу санкцияларни кучайтиришни таклиф қилганини билдирди.

- Еврокомиссия вакиллари ва Европарламент депутатлари билан ўтган ўз учрашувларимдан келиб чиқиб айтишим мумкинки, айни пайтда ЕИда Ўзбекистонга нисбатан якуний ягона позиция йўқ, - дея таъкидлайди Толиб Ёқубов. - Дейлик, Германия Ўзбекистон манфаатларини ёқлаяпти ва бу мамлакатдан санкцияларни бутунлай олиб ташланишига эришмоқчи. Бироқ Франция Германиянинг “нефть ва газ” манфаатларига қарши ўлароқ инсон ҳуқуқлари ва демократия масаласини илгари суришга интилмоқда. Фикримча, Франция аввалги санкцияларни сақлаб қолиш масаласини кўтаради. Жорий санкцияларни кучайтириш ҳақида эса, менимча, гап ҳам бўлиши мумкин эмас – чунки Германия Ўзбекистон билан ҳамкорлик масаласида жуда қаттиқ турибди...

Толиб Ёқубовга кўра, ЕИ Германия позициясини қабул қилиш эҳтимоли жуда катта, чунки “нефть ва газ масаласи” Европанинг истеъмолчилар жамияти учун жудаям зарур бўлиб ҳисобланади.

- Бунинг бошқа жиҳати ҳам бор, - дея давом этади Толиб Ёқубов. – Европарламент депутатлари билан суҳбатлашган чоғимда мен уларнинг президент Каримов сиёсати ва режими ҳақида, Ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари бузилаётгани хусусида мутлақо ҳеч нарса билмасликларини ўзим учун кашф қилдим. Соддадил европаликлар Ўзбекистонга нисбатан сиёсатни юмшатиш ва музокаралар ўтказиш йўли билан расмий Тошкентни зарур сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий ислоҳотлар ўтказишга мажбур қилиш мумкин, дея тахмин қиладилар. Бироқ Каримов режими ислоҳотлар ўтказишдан манфаатдор эмас, чунки Ўзбекистондаги ҳар қандай демократик ислоҳот мустабидлик (авторитаризм) таназзулини англатади.

Толиб Ёқубов, токи Ўзбекистонда Ислом Каримов ҳукмрон бўлар экан, бу мамлакат ҳар қандай давлат учун ишончсиз ҳамкор бўлиб ҳисобланади, деган фикрдадир. Мустақиллик йиллари Ўзбекистон ўз сиёсатида аввал Туркияга, кейин эса Жанубий Корея ва АҚШга қараб мўлжал оларди. 2005 йилдаги Андижон воқеаларидан кейин эса АҚШ билан бўлган дўстлик тугади ва президент Каримов ўзининг сиёсат кемасини Россия томон йўналтирди.

- Бироқ бу ҳам алдов маневридир. Германия ташқи ишлар вазири ўринбосари билан 10 июль куни Тошкентда бўлиб ўтган учрашув чоғида президент Каримов очиқдан-очиқ қилиб Россия билан ҳамкорлик қилишни чин дилдан истамаслигини билдирган. Ўзбекистон президентининг сиёсати ана шундай, - деди Толиб Ёқубов “Фарғона.Ру” ахборот агентлиги мухбири билан бўлган суҳбатда.

Ўзбекистонлик расмийларнинг ҳамкорлик жабҳасидаги сиёсатининг беқарорлиги ҳақида анчадан буён гапириб келинмоқда ва бу эндиликда янгилик бўлмай қолган. Аммо Германия расмийлари доим расмий Тошкент билан илиқ муносабатларни сақлаб қолишга эришиб келганлар. Берлин ўз геосиёсий манфаатлари йўлида ўзбекистонлик расмийлар билан яқинлашишга сабот билан ҳаракат қилмоқда. Бироқ Ўзбекистон Германия томонига ўз хайрихоҳлиги ва бу мамлакат билан дўстлашиш истаги борлигига ишора қилиш билан бир пайтнинг ўзида ҳар доим таклиф қилинган “дўстлик”дан нарироқ туришга уринган. Аммо, агар ЕИ ўзининг “нефть ва газ масаласида Россияга қарам бўлмаслик” ғоясини амалга ошира бошласа, Германия, гарчи вақтинча бўлса-да, Европа Иттифоқида Ўзбекистон манфаатларини асосий ёқловчиси сифатида Ўзбекистондаги энергетик ноннинг ширин жойига умид қилиш мумкин.

Бироқ Германия раҳбариятининг ўзида ҳам қарама-қарши фикрлар мавжудлигини эътиборга олиш жоиз. Ҳукумат Ўзбекистон расмийлари билан яқинлашиш сиёсатини олиб бормоқда, Бундестаг (парламент) эса ушбу мамлакатда санкцияларни сақлаб қолиш учун чиқмоқда. Ўзбекистонда яқинда бўлиб, инсон ҳуқуқлари ва демократия масалаларини ўрганиб қайтган Бундестаг ва Германиянинг Европарламентдаги депутатлари бу масалани Европа Иттифоқида энг юқори даражада кўтармоқчи эканларини билдирганлар.

Шундай қилиб, ноябрь ойида ЕИ томонидан муҳокама қилинажак Ўзбекистонга нисбатан санкцияларни кучайтириш ёки ундан жазо чораларини олиб ташлаш масаласи энг баҳсли муҳокамалардан бири бўлиши кутилмоқда. Кўпчилик таҳлилчиларга кўра, Европа Иттифоқи бу масала юзасидан барибир бир битимга келади ва агар санкцияларни тўла олиб ташламаса-да, Ўзбекистонга нисбатан жазо чоралари ва ўз сиёсатини юмшатади.